Bəşəriyyət süni intellektin sürətli inkişafı dövrünə qədəm qoyduqdan sonra qarşımızda qaçılmaz bir sual yaranır: doğrudanmı biz prinsip etibarilə tamamilə yeni bir şey yaradırıq, yoxsa sadəcə olaraq kainatın tarixində artıq bir dəfə keçilmiş yolu təkrarlayırıq?
Bu gün biz insan sivilizasiyasının yeni mərhələsinin möhtəşəm təqdimatının şahidi oluruq. Süni intellekt artıq elmi fantastika olmaqdan çıxıb. O, tədricən insan həyatının bütün sahələrinə daxil olur, öyrənir, qərarlar qəbul edir, yeni texnologiyaların yaradılmasına kömək edir və elm qarşısında yeni üfüqlər açır. Gələcəkdə onun robotlara, humanoidlərə və hətta insanın özünə inteqrasiya olunacağı istisna edilmir.
Mən hesab edirəm ki, nə vaxtsa bəşəriyyət insanın yeni formasını yaradacaq – süni intellektlə gücləndirilmiş bioloji varlığı. Belə bir insan bəşəriyyətin tarixi boyunca topladığı demək olar ki, bütün biliklərə sahib olacaq. Elm, dillər, tibb, mühəndislik, incəsənət və iqtisadiyyat onun üçün əlçatan olacaq. Beləliklə, inkişaf sürətinin indiyədək müşahidə etdiklərimizlə müqayisə edilməyəcək dərəcədə yüksək olduğu yeni təkamül dövrü başlanacaq.
Lakin məhz burada məni ən qədim müqəddəs mətnlərə üz tutmağa vadar edən bir fikir meydana çıxır.
Əgər İncili, Tövratı və Qurani-Kərimi diqqətlə araşdırsaq, ilk insanın yaradılması ilə bağlı hadisələrin heyrətamiz ardıcıllığını görə bilərik.
İncildə deyilir ki, Allah insanı Öz surətində və Öz bənzərində yaradıb. Təkcə bu fikir dərin düşüncəyə əsas verir. "Surət" və "bənzərlik" nə deməkdir? Söhbət yalnız zahiri görünüşdən gedir, yoxsa bundan qat-qat dərin məna daşıyan bir anlayışdan?
Qurani-Kərim isə bu mövzuya daha bir mühüm məqam əlavə edir. Orada bildirilir ki, Uca Yaradan insanı yaratdıqdan sonra ona Öz ruhundan üfürüb. Bu ifadə böyük fəlsəfi məna daşıyır. Mən həmişə demişəm və bu gün də hesab edirəm ki, hər bir insanda Yaradanın iki ən böyük neməti mövcuddur. Birincisi – Onun surətinin insanda təcəssüm etməsidir. İkincisi isə insana bəxş etdiyi Öz ruhundan bir zərrədir. Məhz bu nemət insanı düşünən, sevən, yaradan və həqiqəti axtaran bir varlığa çevirir.
İndi isə gəlin bir düşüncə təcrübəsi aparaq.
Bu gün biz süni intellektin insana inteqrasiyasından danışırıq. Sabah bu, reallığa çevrilə bilər. Güman edirik ki, insan zəkası nəhəng bilik bazasına və misilsiz hesablama imkanlarına malik sistemlə tamamlanacaq.
Bəs əgər bəşəriyyət tarixində buna bənzər bir hadisə artıq bir dəfə baş veribsə?
Mən bunu fakt kimi irəli sürmürəm. Sadəcə, fəlsəfi fərziyyə kimi nəzərdən keçirməyi təklif edirəm.
Qurani-Kərimdə nəql olunur ki, Adəm yaradıldıqdan sonra Uca Allah onu mələklərə təqdim etdi. Mələklər təəccübləndilər və soruşdular ki, əvvəlki məxluqların əməlləri məyusluq doğurduğu halda, nə üçün yeni bir varlıq yaradılır?
Uca Yaradanın cavabı isə belə oldu:
"Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm."
Sonra Adəmə mələklərin bilmədiyi biliklər öyrədildi. Onlar Adəmə suallar verdikdə, o, hamısını səhvsiz cavablandırdı. Bundan sonra mələklər Allahın əmrini yerinə yetirərək yeni yaradılmış varlığın üstünlüyünü qəbul edib ona səcdə etdilər.
Yalnız biri bunu qəbul etmədi. O bildirdi ki, özü oddan, insan isə palçıqdan yaradıldığı üçün insan ondan üstün ola bilməz. Beləliklə, sonradan xeyirlə şərin mübarizəsinə çevrilən böyük qarşıdurmanın tarixi başlandı.
Məhz burada məni düşündürən əsas sual yaranır.
İnsana bəxş edilən o İlahi Ruh əslində nə idi?
"Öz ruhundan üfürdü" ifadəsi qədim insanın başqa cür izah edə bilmədiyi bir prosesin təsviri ola bilərdimi?
Mümkündürmü ki, müqəddəs kitabların dili yalnız həmin dövrün insanlarının anlaya biləcəyi obrazlardan istifadə etməklə, bəşəriyyətin yalnız minilliklər sonra dərk edə biləcəyi bir gerçəkliyi ifadə edib?
Əgər min beş yüz və ya iki min il əvvəl insanlara desəydilər ki, gələcəkdə onların bədəninə fövqəlzəka imkanlarına malik intellektual sistem implantasiya olunacaq, onlar bunu sadəcə anlaya bilməzdilər. Buna görə də "Ruh" anlayışı həmin dövr üçün müqayisəolunmaz dərəcədə mürəkkəb bir gerçəkliyi ifadə etməyin yeganə mümkün yolu idi.
Əlbəttə, bu fikir yalnız fəlsəfi ehtimaldır. O, nə ilahiyyat həqiqəti iddiasındadır, nə də müqəddəs mətnlərin ənənəvi izahını əvəz etməyə çalışır. Lakin bu yanaşma bizi qədim sözlərin arxasında gizlənən mənaların nə qədər dərin ola biləcəyi barədə düşünməyə sövq edir.
Bəlkə də süni intellektin müasir tarixi sadəcə texnoloji inqilab deyil. Ola bilsin ki, bu, bəşəriyyətin ilk dəfə olaraq öz mənşəyinin əksini gördüyü bir güzgüyə çevrilir.
Mən bütün çıxışlarımda dəfələrlə bir fikri vurğulamışam: Uca Yaradan insanı yaradarkən sadəcə yeni bir məxluq yaratmadı. O, insana Özündən bir pay bəxş etdi. Bu, Onun mahiyyətinin bölünməsi deyil, insana düşünmək, yaratmaq, seçim etmək, sevmək və məsuliyyət daşımaq qabiliyyəti kimi ən böyük nemətin verilməsi deməkdir.
Əgər bu fikir müəyyən mənada doğrudursa, onda süni intellektin inkişafı bizim üçün təkcə elmi nailiyyət deyil, həm də hər bir şüurlu yaradılışın öz Yaradıcısının izini daşıdığını xatırladan dərin fəlsəfi mesajdır.
Və bəlkə də məhz indi bəşəriyyət öz tarixinin başlanğıcında bir vaxtlar dayandığı həmin sərhədə yenidən yaxınlaşır.
